#Alcance

Este diccionario presenta vocabulario shuar chicham con equivalencias breves en español. La fuente base es Chicham Nekátai, Diccionario ilustrado Shuar, publicado en Ecuador en 2008 por UNICEF, la Dirección Nacional de Educación Intercultural Bilingüe y la Universidad de Cuenca dentro del proyecto EIBAMAZ.

#Convenciones

CampoUso
ShuarLema o expresión shuar chicham.
EspañolEquivalencia breve en español.

#A

ShuarEspañol
aaafuera
aakmatailápiz-esfero
aampcol de pelma
aataicuaderno
achimhongo fino
achumorete
achuarnacionalidad Achuar
achutseaploro moretal
aekan - apamlagarto
aintiukcuatro
ajákianchimchicuan
ajatakcuarto
ajejjengibre
ajinkestaca
ajunigua
akagusano
akachugusano negro
akachumakcinturón
akajiktrenza de varón
akankcuchillo
akankekcarretilla
akaphígado
akaruescopeta
akaruchinkiescopetero
akiambagre
akinkarete
akuchzancudo blanco
akunkbincha
amachhormiga común
amamuktazón
amaratavispa asesina
ampakaipalmito
amparhierva menta
ampiají
ampujkaculebra ciega
amuchatmillón
amuntaiavestruz pequeño
amutgarrapatilla
anchigrillo.
andoasandoas
ankainiavariedad de avispa
ankutseretelaraña casera.
antachlibélula
apachmestizo
apachramchuchuhuazo
apugorda
apupbufeo, delfín
aráknorte
arpajalbahaca
aserfósforo
ashankasapo venenoso
atashgallina
atashiakgallina del monte
atenkcalzoncillo - calzón
atsajipcoloradilla
auazulejo
aujtailibro
aújunictivio, ave nocturno
auntspava
awaawa
awajinkaventador
awanvariedad de chonta espinosa.
awankekrastrillo
awankemchaleco
awankemweksandalia
awarmaslora habladora
ayachuimondote
ayumpumarpía

#C

ShuarEspañol
cofannacionalidad Cofán

#Ch

ShuarEspañol
chachinacionalidad Chachi
chaioso
chakecaracha
chankerojizo
chankincanasta
chantsentsemaicero
chapivariedad de palmera
chapiksoga
charakatmartín pescador
charaptortuga de agua
charawarclase de buglillo
chariptrueno
chiachiacigarra
chianktapioca silvestre
chiapespino
chijigolondrina grande
chikreservorio
chikitubérculo
chikianbambú
chikichikuno
chimperico
chimicapulí
chimijimiaají
chimpisilla
chinchuptopillo
chiniabeja
chiniaktrampa
chinimpgolondrina negra
chinkiuncodo
chinkiurkakaclase de búho
chipiabarniz del árbol
chipiataljabera
chirichrihierbaluisa
chirimiusvariedad de sapo Amarillo.
chiwiatrompetero
chuankgallinazo
chuchukiapopular
chuikitbuglillo
chukivagina
chuntankgarza negra
churumanchagria
churuwiacóndor
chuuchorongo
chuwibugla, pez lucio

#E

ShuarEspañol
eayuaalcanfor
eepcol silvestre
ekentcocina
enentaicorazón
entsarío
entsachinkipájaro de peña
epenmiacerrado
eperanacionalidad Epera
erenkamtrosadora.
esakarpakijabalí
esaramlargo
esaramwekbotas
esatverano
esemphongo
esenkumcolumpio
eteavispa
etsasol
etsajempepicaflor
etsemilisho
ewejcinco
ewejmano
ewekzapato

#I

ShuarEspañol
ichinkianolla
ichinkiatirón
iisipgavilán
ijiachlarba de tierra
ijiutaipkinkina
ikiaktucan pequeño
ikiamanchpitajaya
ikiankachingle
imiagarza blanca
inchicamote
iniailengua
iniaksachi, aguacate silvestre
initadentro
intiashpelo
ipiakmasachotero
ipiamattrueno
irshimgavilán del viento
itiptaparrabo
iwia tsanktabaco común

#J

ShuarEspañol
jakachtiesto
janchtrapo
jankayanguera
jankequijada
jankiniatispo comestible
japavenado
japatishipkinkina roja
japayawapantera
japimiukescoba
japitiaiborrado
jatekhacha
jempemurrey Colibrí
jerekamtotamono, mono nocturno
jicandela
jiiojo
jimiardos
jiursardina blanca
juatvariedad de escabador
juichamcomadreja
juitiamcharquero
jujutai ajejjengibre común
jurukampitohui
juumusgo
juyumpólvora
juyutarenilla

#K

ShuarEspañol
kaamtai ajejjengibre común
kaapmosca
kaasipgallinazo piquero
kachuiptaco ajicero
kaerviolín
kaiaguacate
kakacarabasca
kakasapo de pelma
kakarpatsvariedad de tucán
kamacomején
kamanchachontilla
kampacandelilla
kaniatscaimán, cocodrilo
kankabocachico
kankanpierna
kankanchcien pies
kankemcarro
kankuavariedad de pájaro
kankumbicicleta
kantashrondín
kantashpez Viaja
kantsealcacer
kantsebrea
kanucanoa
kanumaramortiguador
kapakurojo
kapusufulminante
karankgrillo topo
kareplombriz
kariscarrizo
karuntsamvariedad de tucán
kashai katsguanta
kashai waruntamguanta
kashapraya
kashinoche
kashikde mañana
kasurguanchiche
katapene
katachoruga de ceniza
katiaratón
katsaipconquista
katsaipchinkiarriero
kaur ajejjengibre común
kaur jimiaají
kawantsmadrugador
kawarunchcaco silvestre
kawinremo
kayapiedra
kayampiedra de afilar
kayukguatuza
kayutahumado
keachchirimoya
kenketuyo
kenkuguadua
kenkukuña de gato
kenkurachavispa
kenkuyumiagua de guadua
kenmayaigas
keruapredicador
kesakazadón
kiaraitarde
kichwanacionalidad Kichwa
kiíkiperiquito común
kinkiaazul
kintiachinkiperdiz pantanero
kiruanchamnoticiero
kirupashvariedad de leopardo
kirusperico
kuakashpalma real
kuampachon
kuartansapo pantera
kuin kushisolitario
kuishoreja
kuishipescorcho
kuishiplijador
kujipoto
kukacoca.
kukarorilla
kumaipita espinosa
kumpagrisáceo
kumparumbermejuela
kumpiatapioca
kunahondo
kunampardilla
kunankitclases de grisáceo
kunapipvariedad de granadilla.
kunchaicopal
kunchikiaiclase de mono
kunkiflautero.
kunkucaracol de tierra
kunkuimtortuga
kunkukungurahua
kunkushbarbudo
kuntubrazo
kupatpalma amarga
kupipaciente
kupithormiga común
kuraipgualeque
kurupuerco espín
kuseatrucha
kushinkiamcacao silvestre
kutanbanca
kutevariedad de quetzal
kutsalamajaba
kutujcuello
kuukchancho
kuuntpalma amarga
kuwarana verde
kuwicuy
kuwinkguaija
kuyupava
kuyuwavariedad de palma real

#M

ShuarEspañol
maaoruga
machitniusmachetona
maenkperro lobo
majawiagavilán negro
makairmacairo
makanch tseresan Jorge
makanchjerga
makichcascabel de pie
makumuslo
mamamaikiuavariedad de floripondio
mamasaepcorteza de yuca
mamayaksardina de pantano
mamuarador
manchigrillo
manchuamofeles-zancudo
marunchcamarón
mashimiatchico conquistador
mashupaují
masubarbasco en hojas
matiacalabaza de ceibo
matutmatuta
mautsciega
mawigarrapatero
mayazanahoria
mayai - naseviento, aire
meerriñón
mejechorito
mejenchuwibulga negra
menainttres
menamizquierda
menankvariedad de hongo
menteclase de ceibo
metekatescuadra
metekmatnivel
michagranizo
michaminrefrigeradora
michikgato
mikiutvariedades de floripondio
mikmasmantis
mitiaik eteavispa
muacaballo
muakankemcarreta
muchuchukarborícola
muetsvasija de barro
mukcabeza
mukintmayon.
mukuntárbol Gicopo
mukuntrana común
mukusanegro
mukushhongo trébol
munichgranadilla
munkurahongo común
muntsuteta, seno. Busto
muntsukukuchnaranjilla
muntsumetsostén
muntsumtsumaracuyá silvestre
murasmora
murushimuruja
murushinimlaurel
musachluciérnaga
musapsígueme
mutamota
mutsakvariedad de arborícola.
muyunchanguilla

#N

ShuarEspañol
naamp'maní de árbol
naidiente
naiave gila
naikimarena
naitiakaritaco, polobo.
naiyapgranadilla silvestre
najempplateado
nakankserrucho
nakanturhormiga negra
nakichútero
nakumkitsinsonte
namajhoja de yuca tierna
namakubagre tigre
nampichbichos
namukzapallo del aire
nanamavión
nanchikuñas
nankaíarrayan
nankilanza
nankuchipcanutillo
nantuluna
nantulunero
nantukujanchamzorro
napi naraortiga fina
napianguila mediana
naraortiga común
nasechinkiventarrón
nashinchiphelechillo
nashiphelecho
natemayahuasca
natipvaso
natsamparsanta María
natunchlarva platanera
nawediez
nawepie
nawektrampa
nawewekmedias
nayaalto
nayaimpcielo
nayantskanubarco
nayaptijereta
nayumcarachaza
nekapakmetro
netseppecho
nijiaifrente
nuchipsemen
nuinuiperiquillo
nujakareteavispa
nujinariz
nujinthuevo
nukampculebra verde
nukapmucho, bastante
nukumpbagrecito.
nukumpiaanguila
numpasangre
numpivariedad de papaya del monte
nunkacafé
nunkáen el suelo
nunkatierra
nunkaimfréjol parado
nunkanihacia abajo
nunkutaicollar
nupantimil
nusemaní
nusepatcaña blanca
nuwearcilla
nuweramgordo

#P

ShuarEspañol
paecostillas
paikajo
paipainchmirlo silvestre
pakaplano
pakuileopardo
pamàdanta
pamassardinita
pamparoca
panipiraña
pankianaconda
pankuamperdiz de isla
pantam amichamingo platanero
pantamplátano
pantamchinkiplatanero
papankbalsa
papashsacha perro
papupavo
paraivariedad de loro
patachsoporte de pie
patachhormiga negra
patatemanilla
patupato
pauposte
paumpaloma
paunimbella María
payarastro
payashbarbasquillo
peakcama
peemquena
pemrelámpago
penkalimoncillo
penkapeca
penkakahumador, parrilla
piaipatillo de laguna
piampiapatillo
piatpito
pichirkukrojizo
piktarima
pimikcomején volador
pimpishclase de anguila
pinchuchikruiseñor
piniatubérculo
piniketevariedad de avispa
pininchpredicador
pininkmocahua
pinkiuiflauta
pirishchilicres
pirisukají
pitiaigarrapata
pitiaketeavispa colgante
pitiumana, frutipan
pitiukpitiuca
pitiusiptispo
pitsapava del cerro
pitsumakpantalón
piuteavispa
puachcristal
puampapajarito terrestre
puintescabadora
pujichvariedad de hongo
pujublanco
pujukaitiza
pujupichicuraca
pujutaisilla
pukuancaracol de pantano
pukutaipico
pumpunapaja toquilla
punchiklicuadora
punucalabaza
punushitcangrejo
pupuiclase de tórtola
puraarcilla de color
purichakcorbizorin común
pushguinea silvestre
pushicamisa
pushuplomo
pushukawaloro
putucoroncho grande
putushvariedad de tabaco
puyaarcha

#R

ShuarEspañol
ramuramón, ramos
remuremo

#S

ShuarEspañol
saasabullanguera
sakepalma real
samenkmaverde
samiksamique
sampapculantrillo
sankantalón
sankapsachapelma
sankupelma
sankurachsangoracho, atoco
santaniahuamboya
santimsuspender
saparanacionalidad Sapara
sapipachón
sapuchtispo comestible
sasamvariedad de musgo
sawaconejo
sawakecarpintero amarillo
sayukgris
sechavariedad de azulejo
secoyaSecoya
seepurlanudo
sekatabeja cera
sekemurjabón tubérculo
sekutperfume común
semaarmadillo de nueve bandas
sentacinta
serabrea
sesejempepicaflor
sesenkescarabajo vago
seturcedro
seukgarza del pantano
sionanacionalidad Siona
suachpulmón
suachyawapuma
suampushclase de búho.
suapvariedad de fréjol
suelaringe.
suechazulejo
sujapacorzo
sukitestículo
sukucesto
sukuyachotacabras
sumaitupe
sumpalagartija
sumpitiampantaloneta
sunkagallo de peña
sunkamatmono rojizo
sunkupulga
suntaicamaleón
suntuchvariedad de corcho
surirukcaracol pequeño
susubarba
sutarachcorto
suwasula

#Sh

ShuarEspañol
shaamaíz
shaakguatin
shaakamvariedad de papagayo.
shaakujanchazorrillo
shaapianktusa
shachamcoronchillo
shaiparrocero
shakapcascabel de cintura
shakuarata
shampiuescinco
shanashnacuervo
shanktoqui
shatikdiostede
shiashiayawapardo
shichikpoco
shikvariedad de lechuza
shikiorina
shikiarhuambilla
shikitpala
shimiutcorcho
shimpipalma del charco
shimpiatórtola
shimpiayasvariedad de caimito.
shimpipismortiño
shiniapumariposa pelusa
shinkianclase de coronchillo
shinkiatamcorvina menor
shiraivariedad de toki
shiripikincienso
shiwiarnacionalidad Shiwiar
shuarShuar
shuiniauvilla
shuirpipgolondrina
shunilarva
shunka, kaicarbón
shushuiarmadillo
shushuisempvariedad de hongo
shuwicoroncho

#T

ShuarEspañol
taikiuatortuga de pantano
tainkpáncreas.
tainktola
takakcanelón amarillo
takarsalagarto venenoso
takashdarwin
taketakestufa
takuestropajo
takuarpatvariedad de caña
takumamarillo
takumtawaiquetzal amarilla
takupataco
tamasardina
tamemaksepillo
tampejkatsejas
tampenchamortiguadora
tampirushtispo
tampuamaca
tampuchtrampa
tampurtambor
tanishpared
tankamromerillo
tankamashsala
tankanahormiga de árbol
tankanaárbol venenoso
tankassardina plateada
tankircolumna
tantanestómago
tantankaomóplato.
tarachbandera
tarachtela
tarapujichhongo menta
tashitashtrampa
tashraktábano
tatanktablero
tatashamcarpintero
tatsemaichinkipájaro de huerta
tauchyarazo
taúkbarreta
taunpalanca
tawaiquetzal
tawasapcorona de plumas
tayutayo
temapiojo
temaishpiojos
temashvariedad de toki
tentemcorona simple
tentemtaicompás
teri, tankiricumbrera
tesatairegla
teshvariedad de papagayos de color verde
tetemosco
tijipiaktrampa
tikishrodilla
tikiunpiedra negra
timiubarbasco
timiunabarbasquillo
timpiaktrampa
tinchicanelón negro
tinkimipalmito
tinkiuloro habladora
tintiuktagua
tirashacarpintero pequeño
tiriacanelón blanco
tirinkiastrenza de mujer
titiesófago
titikriatslangosta
titinimpechiche
titinkalacran
titinkia napiserpiente coral
titiripájaro del pasto
tuankwanchaculebrilla
tuichtatú
tuishcatarnica
tuituiescarabajo
tukapelma roja
tumankcodiofono grande
tunchinchicol fragante
tunkasungaro
tunkateavispa seguidora
túnkiaguayaba silvestre
tunkuruavolcán
tunkushutracho
tuntaaljaba
tuntiakarco iris
tuntumorado
tuntuampujintestino grueso.
tuntuitunduli
tuntuipbatea
turuimpsapo toro
tushimvariedad de trepadoras
tutinkbarrilla de hamaca
tutipbarra tamalera

#Ts

ShuarEspañol
tsachilanacionalidad Tsachila
tsaikseique
tsakaniatíllo
tsakepinto
tsamayampitstórtola
tsampúrolaquimba
tsampuntcoleóptero
tsanimchinkipájaro huerta
tsanimpsemilla de yuca
tsankhiel
tsanuchinkchismocero
tsapacalabaza, pilche
tsapatarfruvela
tsarawejdedos.
tsarumpvariedad de hongo
tsatsacernidor
tsauanzuelo
tsawaide día
tsawaimavispa
tsayanturcodiófono
tseap - mawicatarnica verde
tseasveneno
tseasnumipalo venenoso
tseastawaivariedad quetzal
tseatvariedad de escabador
tseatikvariedad golondrina
tsekeanchamsanlta monte
tsekeanchamsaltamontes
tsekublancas
tsempchichico
tsempullora sangre
tsenkengancho
tsenkensiete
tsentsaksaeta, dardo.
tsentsanakflecha
tsepaimono de bolsillo
tserecapuchino
tseremnapájaro común
tserempujintestino delgado
tsererachdelgado
tsuak mejechvariedad de orito
tsukankatucán
tsukankachuwibugla
tsukapaxilas
tsunkirumpez eléctrico
tsuntsucaracol
tsupikmachete
tsuriraspa
tsútsumcoroncho pantanero

#U

ShuarEspañol
ujajempepicaflor
ujeagorila
ujukseis
ukuchmaikiuavariedad de floripondio
ukujtiumceleste
ukukuigavilán
unkuchvariedad de col silvestre
unkumiacapibara
unkushipmate
untsurimucho
untsuripkiguangana
untuchombligo
unturuavetoro
unuimiat jeaescuela
uraimiuabierto
urajinkpestañas
urankatbellos
urikcangrejo
uruchalgodón
urutscopal
usumattatuaje
usumtainueve
uumpcerbatana
uuntpatakescritorio
uwichonta
uwichuchlarva toro
uyuntpetrechero
uyushperezoso
uyuyumoscardón

#W

ShuarEspañol
waaperdiz
waak'almendra silvestre
waakaganado
waawaclase de perdiz
waitola
waisguayusa
waitipuerta
wakampcacao común quila
wakanchinkiave espiritual
wakatspacharaco
wakebarriga
wakiaalga
wampaguaba
wampakarjabón silvestre
wampankmariposa
wampicorvina
wampishkunimmariposa
wampishukmariposa
wampuhiguerón
wampuchrenacuajo
wampuishceibo
wampumpelota
wamputsvariedad de ají
wanchaculebrilla
wanchuktarcanelón blanco
wanchuppelma amarilla
wankacomedero de perro
wankamaatpizarrón
wankaramancho
wánkatvariedad de col silvestre
wankeshfrancolino
wanupaguarapero
waodaninacionalidad Waodani
wapaipapaya
warumosca hedionda
wasakepita
washimaquisapa
washimbarbacoa
washimcien
waticlítoris
waugiliquinda
wauphongo grande
wawabalsa
wayakarbarbacoa cono
wayapguayaba
weaweatrompo
weesal
weekhormiga arriera
weekushitejón
wempenpoto
weneboca
wenunchclavícula
wenustobillo
wenutkaangosta
weshamsumbambico
wíchamhormiga
wichinkardilla listada
wikiuakiuatrepadora
winchipguinchipo
winiankpuente
winiankbarenga
wirisamsapo amarillo
wishinkiamhormiga
wishishioso hormiguero
wisuhormiga

#Y

ShuarEspañol
yaaestrella
yaakukuchvariedad de naranjilla
yaascaimito
yakaihombro
yakakuapájaro guía
yakataipintura
yakiencima
yakishvariedad de hongo
yakumcoto
yamakaicolorante.
yampinkialeopardo
yampitstórtola de tierra
yampunaguacamayo
yamunequis
yankipiksahino
yankuamlucero
yankunttatú carreta
yantanatigrillo
yantanimclase de canelón
yantsakapmosca
yantuihormiga asesina
yapvenas
yapankamtórtola café
yapicara
yapubuitre
yarankpiola
yarushocho
yasuchnuca
yauchvariedad de paloma
yawaperro
yukaipbarniz
yukupumirlo
yumilluvia
yumiporo
yumischontilla
yumpinkyumbinga
yumunnumlimoncillo
yunkuavariedad de corcho
yunkunimceniza
yurankimnube
yusapapagayo
yutuiconga
yutuibarbudito
yuwicurunda
yuwizapallo
yuwimiascogollo de zapallo
yuwiniacurundillo

#Referencias

  1. UNICEF, Dirección Nacional de Educación Intercultural Bilingüe y Universidad de Cuenca. Chicham Nekátai: Diccionario ilustrado Shuar. Proyecto Regional EIBAMAZ, primera edición, marzo de 2008. educacionbilingue.gob.ec
  2. Biblioteca Casa de la Cultura Ecuatoriana. Registro bibliográfico 58787: Siro M. Pellizzaro, Chicham: Diccionario Shuar-Castellano. Quito, Abya-Yala, segunda edición, 2005. biblioteca.casadelacultura.gob.ec